หากย้อนไปในอดีตของมนุษยชาติ รสหวานเป็นที่ต้องการของมนุษย์ทั้งเพื่อความอยู่รอดขั้นพื้นฐาน และเพื่อความพอใจ แท้ที่จริงแล้วพวกเราทั้งหลายได้ถูกกำหนดให้ชอบความหวานตั้งแต่ยังเป็นทารก จากการถูกเลี้ยงดูให้ดื่มนม (แลกโตส-Lactose) ที่มีรสหวานจากน้ำตาล ครั้งแรก การบริโภคอาหารที่รสหวานพอดีเป็นเรื่องที่ดี แต่ก็ไม่ควรบริโภคบ่อยจนเกินไปในแต่ละวัน และหมั่นทำความสะอาดด้วยการแปรงฟันอย่างน้อยสองครั้งต่อวัน หากต้องการ สารให้ความหวานปริมาณแคลอรีต่ำก็สามารถให้รสหวานที่ต้องการได้ โดยไม่ก่อให้เกิดความเสี่ยงต่อการสะสมของคราบจุลินทรีย์

อาหารมีบทบาทสำคัญอย่างยิ่งต่อสุขภาพของช่องปาก ภาวะโภชนาการมีผลต่อการพัฒนากระดูกใบหน้า (craniofacial development) และโรคเกี่ยวกับฟัน เช่น กระดูกฟันผุกร่อน (ฟันผุ) สารเคลือบฟันน้อย ฟันสึกกร่อนและโรคปริทันต์ ในบางราย การสูญเสียฟันสามารถส่งผลต่อการพูดด้วยเช่นกัน ทั้งนี้ ฟันเป็นสิ่งที่จำเป็นอย่างยิ่งในการสื่อสาร อีกทั้ง ค่าใช้จ่ายในการดูแลรักษาช่องฟันก็ปรากฏเป็นภาระแก่ทั้งรัฐบาลและประชาชนด้วยเช่นกัน

ตารางต่อไปนี้ บ่งบอกถึงแนวโน้มระดับการสูญเสียจากฟันผุของเด็กอายุ 12 ปี ในบางประเทศแถบตะวันตกและอาเซียนในช่วงปีดังระบุ
 

DMFT: ฟันผุ สูญเสียฟัน การเสริมฟัน ฟันแท้
แหล่งข้อมูล : CAPP - the WHO Oral Health Country/Area Profile Programme
DMFT บ่งบอกปริมาณหรือความชุกของฟันผุในแต่ละประเทศ DMFT เป็นการวัดสุขภาพฟันเป็นตัวเลขในแต่ละกลุ่มประชากร และได้ จากการคำนวณโดยใช้จำนวนการเกิดฟันผุ (D), การสูญเสียฟัน (M), การเสริมฟัน (F), ฟันแท้ (T) ซึ่งเป็นตัวบ่งชี้ที่ดีของระดับการ เกิดฟันผุในประเทศ

ข้อมูลเกี่ยวกับระดับการเกิดฟันผุของฟันที่กำลังอยู่ในช่วงพัฒนาในเด็กวัย 12 ปี แสดงให้เห็นถึงแนวโน้มที่แตกต่างกันสองประการ ประการแรก มีการลดลงของฟันผุในประเทศที่พัฒนาแล้ว และ ประการที่สอง มีการเพิ่มขึ้นของความชุกของโรคในประเทศกำลังพัฒนาบางประเทศ ที่พบมีการบริโภคอาหารประเภทคาร์โบไฮเดรตบริสุทธิ์เพิ่มขึ้น (ตัวอย่างเช่น น้ำตาลอ้อย ของหวาน สินค้าประเภทขนมปังเหนียว) และไม่ได้รับฟลูออไรด์จากอาหาร น้ำ และ/หรือยาสีฟันในปริมาณที่เพียงพอ

การผุกร่อนของกระดูกฟัน (ฟันผุ) – เกิดขึ้นได้อย่างไร?
การผุกร่อนของกระดูกฟันก่อให้เกิดฟันผุและฟันเป็นแมง ซึ่งเป็นโรคที่พบบ่อยที่สุดในช่องปาก ปัจจัยหลักที่เป็นตัวกำหนดความเสี่ยงเนื่องจากฟันผุ ได้แก่ สุขภาพอนามัยของช่องปาก; การได้รับฟลูออไรด์; และความถี่ของการบริโภคอาหารที่เอื้อต่อการสะสมคราบจุลินทรีย์ (plaque) ซึ่งก่อให้เกิดฟันผุได้ในภายหลัง ฟันผุเกิดขึ้นต่อเมื่อกรดที่สร้างขึ้นจากแบคทีเรียละลายผิวฟัน แบคทีเรียที่ก่อตัวเป็นฟิล์มหนาที่รู้จักกันดีว่าพลากค์หรือคราบหรือจุลินทรีย์บนผิวฟัน สามารถนำคาร์โบไฮเดรตที่ย่อยได้ เช่น น้ำตาลหรือแป้งในอาหารและเครื่องดื่มบริโภคมาใช้ในการสร้างกรด กรดที่สร้างขึ้นจะละลายแร่ธาตุ เช่น แคลเซียมและฟอสเฟตออกจากฟันหรือที่เรียกกันว่าเกิดการสูญเสียแร่ธาตุ (demineralization)

อย่างไรก็ตาม น้ำลายของเราอุดมไปด้วยแคลเซียมและฟอสเฟต ซึ่งเป็นตัวกระตุ้นการสร้างแร่ธาตุกลับคืน (remineralization) อีกทั้ง น้ำลายช่วยล้างเศษอาหารออกจากปาก และปรับสภาพกรดที่สร้างโดยแบคทีเรียให้เป็นกลาง ในขณะเดียวกันน้ำลายทำหน้าที่เป็นแหล่งเก็บฟลูออไรด์ที่ได้จากยาสีฟัน หรือ จากน้ำที่เติมด้วยฟลูออไรด์ เพราะฟลูออไรด์ช่วยปกป้องฟันผุด้วยการคืนแร่ธาตุให้กับฟัน และยับยั้งการสร้างกรดจากแบคทีเรีย ฟันผุเกิดขึ้นต่อเมื่อกระบวนการสูญเสียแร่ธาตุ (demineralization) เกิดขึ้นเร็วกว่าการสร้างแร่ธาตุเป็นระยะเวลาต่อเนื่องกันเป็นเวลานาน จึงเป็นเหตุผลที่อธิบายว่าทำไมความถี่การบริโภคคาร์โบไฮเดรตทั้งน้ำตาลและแป้ง ส่งผลต่อการเกิดฟันผุได้ หากรับประทานอาหารหรือดื่มน้ำบ่อยเกินไป น้ำลายของเราจะไม่มีเวลาพอที่จะสร้างคืนแร่ธาตุให้กับสารเคลือบฟัน กระบวนการเกิดฟันผุจึงเกิดขึ้น

สารทดแทนน้ำตาล – คืออะไร และ ทำงานอย่างไร?
มีการนำสารทดแทนน้ำตาล เป็นต้นว่า แอสพาร์แตม (aspartame), ซัคคาริน (Saccharin) และไซลิตอล (Xylitol) มาใช้เป็นเวลานานหลายปีมาแล้วจนกระทั่งบัดนี้ สารให้ความหวานต่างๆ เหล่านี้ไม่เพียงแต่ให้รสหวานที่พวกเราชอบและมีความสุขเมื่อลิ้มรสเท่านั้น แต่ยังช่วย ลดผลกระทบด้านลบใดๆ ที่อาจมีต่อสุขภาพช่องปากและร่างกาย เช่น สารให้ความหวานไม่ก่อให้เกิดฟันผุ เพราะสารดังกล่าวไม่ได้ประกอบด้วยคาร์โบไฮเดรตที่ถูกย่อยได้ ซึ่งจะถูกเปลี่ยนไปเป็นกรดอันตรายโดยแบคทีเรียที่อาศัยอยู่ในช่องปากในเวลาต่อมา นอกจากนี้ยังมีการนำสารให้ความหวานมาใช้เพิ่มรสให้กับผลิตภัณฑ์ต่างๆ ซึ่งประกอบด้วยฟลูออไรด์เพื่อสุขภาพของช่องปากและฟันเพื่อช่วยป้องกันการเกิดฟันผุ ตัวอย่างเช่น มีงานวิจัยที่แสดงให้เห็นว่าไซลิตอลสามารถส่งผลในเชิงบวกให้กับสุขภาพฟันในเด็ก จากการที่มารดาบริโภคหมากฝรั่งเคี้ยวมีรสหวานที่ประกอบด้วยไซลิตอล เด็กที่เกิดจากมารดาที่เคี้ยวหมากฝรั่งจะเกิดฟันผุน้อยกว่าถึง 70 เปอร์เซ็นต์เทียบกับมารดาที่ไม่ได้เคี้ยวหมากฝรั่งที่ประกอบด้วยไซลิตอล

สามารถแบ่งสารทดแทนน้ำตาลอย่างกว้างๆ เป็น 2 ชนิด – สารให้ความหวานชนิดเข้มข้น (intense sweeteners) และสารให้ความหวานที่มีประโยชน์ทางโภชนาการ (bulk sweeteners) โดยทั่วไป สารให้ความหวานชนิดเข้มข้นจะมีความหวานมากกว่าน้ำตาลทราย (ซูโครส) หลายเท่า และนำมาใช้ในปริมาณที่น้อยมากเพื่อให้มีความหวานเท่าเทียมกับน้ำตาลทราย ประกอบด้วยแคลอรี่เพียงเล็กน้อยหรือไม่มีเลย ตัวอย่างของสารให้ความหวานชนิดเข้มข้นต่างๆ ได้แก่ แอสพาร์แตม (aspartame), อะซิซัลแฟม K (acesulfame K), ซัคคาริน (saccharin) และ ไซคลาเมต (cyclamate)

สารให้ความหวานที่มีประโยชน์ทางโภชนาการประกอบด้วยคาร์โบไฮเดรตและแคลอรี่ปริมาณมากกว่า เมื่อเทียบกับสารให้ความหวานชนิดเข้มข้น แม้ว่าสารให้ความหวานที่มีประโยชน์ทางโภชนาการประกอบด้วยปริมาณแคลอรี่อยู่เพียงครึ่งหนึ่งของน้ำตาลทราย สารให้ความหวานที่มีประโยชน์ทางโภชนาการก็ประกอบด้วยองค์ประกอบหลัก ได้แก่ น้ำตาลแอลกอฮอล์ (โพลิออลส์ - polyols) ธรรมชาติของน้ำตาลแอลกอฮอล์ที่มีการเติมไฮโดรเจนจึงมีแนวโน้มต่ำต่อการถูกย่อย ด้วยเหตุนี้จึงนิยมนำน้ำตาลแอลกอฮอล์มาใช้ เนื่องจากมีแคลอรีต่ำและนำมาใช้ในผลิตภัณฑ์เพื่อสุขภาพฟันที่ดี เป็นต้นว่า หมากฝรั่ง แท้ที่จริงแล้วไซลิตอลน้ำตาลโพลิออลในหมากฝรั่งเคี้ยวมีประสิทธิภาพสูงในการป้องกันฟันผุได้ดีกว่าโพลิออลส์ อีกทั้งมีการนำน้ำตาลแอลกอฮอล์มาใช้กับขนมหวานคุกกี้ และผลิตภัณฑ์อาหารอื่นๆ ประเภทไร้น้ำตาลจำนวนมาก ตัวอย่างของสารให้ความหวานชนิดที่มีประโยชน์ทางโภชนาการต่างๆ ได้แก่ ซอร์บิตอล (sorbitol), แลกติตอล (lactitol), แมลติตอล (maltitol) และไซลิตอล (xylitol)
 

ถึงแม้ว่าเกิดข้อถกเถียงเกี่ยวกับการใช้สารให้ความหวานในแง่ของผลเสียที่อาจเกิดต่อสุขภาพ แต่สารให้ความหวานก็เป็นสารปรุงแต่งอาหารที่ผ่านการวิจัยมากที่สุดชนิดหนึ่ง ข้อสรุป คือ เมื่อนำสารทดแทนน้ำตาลที่ผ่านการรับรองมาใช้ในการบริโภคตามปกติ จะไม่มีผลเสียหรือถึงแม้ว่าเกิดข้อถกเถียงเกี่ยวกับการใช้สารให้ความหวานในแง่ของผลเสียที่อาจเกิดต่อสุขภาพ แต่สารให้ความหวานก็เป็นสารปรุงแต่งอาหารพร้อมเสริฟ หรือ เพื่อใช้เป็นสารให้ความหวานประจำโต๊ะอาหารได้อย่างปลอดภัย

การปกป้องสุขภาพของช่องปาก – ด้วยขั้นตอนง่ายๆ ดังนี้
ในขณะที่สารให้ความหวานสามารถให้ความหวานได้โดยไม่ก่อให้เกิดฟันผุหรือปัญหาด้านสุขภาพที่เกี่ยวข้องตามมา อันสืบเนื่องมาจากการบริโภคอาหารที่มีปริมาณแคลอรีสูงมากจนเกินไป ขั้นตอนง่ายๆ เพิ่มเติมที่พวกเราสามารถนำมาใช้ได้เพื่อส่งเสริมการมีสุขภาพของช่องปากที่ดี มีดังนี้

1. เริ่มต้นดูแลรักษาฟันตั้งแต่วัยเด็ก
สามารถทำความสะอาดฟันและเหงือกของทารกได้ด้วยการใช้ผ้านุ่มหลังการป้อนอาหารในแต่ละครั้ง เพื่อขจัดเศษอาหารที่สามารถก่อให้เกิดฟันผุได้ ในขณะเดียวกันการปฏิบัติเช่นนี้จะช่วยส่งเสริมให้ทารกมีสุขภาพเหงือกที่ดี และทำให้ทารกเคยชินและรู้สึกได้ถึงการมีช่องปากที่สะอาด

2. หมั่นแปรงฟันและขัดฟันด้วยไหมขัดฟันอย่างสม่ำเสมอ
สร้างนิสัยนิสัยในการแปรงฟันอย่างน้อยสองครั้งต่อวันด้วยยาสีฟันที่ผสมด้วยฟลูออไรด์ และใช้ไหมขัดฟันหรือไม้จิ้มฟันเพื่อช่วยขจัด เศษคราบอาหารและลดโอกาสที่จะเกิดฟันผุได้ดี หากเป็นไปได้ ควรแปรงฟันหลังรับประทานอาหารทุกมื้อเป็นประจำ การเคี้ยวหมากฝรั่งหลังมื้ออาหารก็เป็นอีกทางเลือกหนึ่ง เนื่องจากจะช่วยเพิ่มการหลั่งของน้ำลาย และทำความสะอาดคราบอาหารออกจากช่องปาก อย่างไร ก็ตามที่สำคัญที่สุด คือ ควรแปรงฟันก่อนเข้านอนเป็นประจำทุกคืน

3. พบทันตแพทย์ทุกๆ 6 เดือน
หมั่นพบทันตแพทย์เป็นประจำทุก 6 เดือน เพื่อให้ทันตแพทย์ตรวจสอบและประเมินสภาพฟันของคุณ ตรวจหาและรักษาปัญหาใดๆ ที่อาจเกิดขึ้นในช่องปากของคุณได้

4. ห้ามรับประทานหรือจิบเครื่องดื่มอย่างต่อเนื่อง
ทิ้งช่วงระยะเวลาระหว่างมื้อให้นานพอที่น้ำลายจะปรับสภาพกรดให้เป็นกลาง และสร้างแร่ธาตุคืนให้กับฟัน หลีกเลี่ยงการบริโภคบ่อยครั้ง ทั้งยังช่วยลดโอกาสเกิดเป็นโรคอ้วนและปัญหาด้านสุขภาพอื่นๆ จากการบริโภคมากเกินไปอีกด้วย

5. มีภาวะโภชนาการที่ดี
มีรายงานว่าการรับประทานเนยช่วยป้องกันฟันผุ นมวัวที่ประกอบด้วยแคลเซียม ฟอสฟอรัส และคาเซ-อิน (casein) ทุกชนิดยับยั้งการเกิด ฟันผุได้ และเป็นแหล่งอาหารช่วยป้องกันฟันผุที่ดีได้ อาหารช่วยกระตุ้นการหลั่งของน้ำลาย เช่น อาหารที่ได้จากเมล็ดธัญพืช ถั่ว และ เนยแข็ง ตลอดจนหมากฝรั่งที่ไม่ก่อให้เกิดฟันผุ ก็สามารถช่วยป้องกันการเกิดฟันผุได้

เราทุกคนก็สามารถมีสุขภาพช่องปากที่ดีได้ ในขณะเดียวกัน รัฐบาลและหน่วยงานด้านสุขภาพก็สามารถมีบทบาทต่อการส่งเสริมการปฏิบัติเพื่อสุขอนามัยของช่องปากที่ดีได้ รวมทั้งการเติมฟลูออรีนลงในน้ำ ส่วนใหญ่แล้วความรับผิดชอบในการป้องกันฟันผุขึ้นอยู่กับแต่ละคน และเป็นธุระของตัวเราเองที่จะปกป้องดูแลสุขภาพของช่องปากของเรา ตลอดจนให้กับลูกหลานของพวกเรา

หนังสืออ่านเพิ่มเติม
1. Soderling, E., et al (2000): Journal of Dental Research 79 (3): 882 – 887
2. Isokangas, P., et al (2000): Journal of Dental Research 79 (3): 1885 – 1889
3. Recommendations for preventing dental diseases, 105 – 119, Diet, Nutrition and The Prevention of Chronic Diseases, WHO Technical Report Series 916.