14 พฤษภาคม 2550

การสื่อสารข้อมูลความเสี่ยงด้านอาหารอย่างมืออาชีพและมีประสิทธิภาพ

การวิเคราะห์ในห้องปฏิบัติการที่มีประสิทธิภาพมากยิ่งขึ้น ระดับความรับผิดชอบที่สูงขึ้นของหน่วยงานต่างๆ ที่รับผิดชอบในการจัดการเรื่องอาหารปลอดภัย เพื่อการเผยแพร่ข้อมูลเกี่ยวกับความเสี่ยงด้านความปลอดภัยของอาหาร นับได้ว่าก่อให้เกิดข้อมูลข่าวสารมากมายเกี่ยวกับสุขภาพและอาหารปลอดภัย    

ซึ่งอาจเป็นที่คาดเดาได้ว่า สิ่งที่เกิดขึ้นก่อให้เกิดความรู้สึกต่อสาธารณชนทั่วไปว่าตนสามารถรับทราบข้อมูลข่าวสารได้ดีขึ้น ที่มากกว่านั้นคือกระบวนการทางวิทยาศาสตร์และการกำกับดูแล กล่าวสั้นๆ คือ ประชาชนมีอำนาจในการดูแลเพิ่มขึ้น แต่โดยแท้จริงแล้ว จากการวิจัยผู้บริโภค ชี้ให้เห็นว่าสิ่งต่างๆ ดังกล่าวไม่ได้เป็นไปตามที่คาดคิดไว้แต่อย่างใด แต่ดูเหมือนว่าประชาชนทั่วไปรู้สึกสับสนมากยิ่งขึ้น และในบางครั้งรู้สึกท้อถอยเสียมากกว่า เพื่อให้เกิดความเข้าใจว่าสิ่งเหล่านี้ เกิดขึ้นได้อย่างไร และเพื่อให้เข้าถึงข้อวิตกกังวลต่อความเสี่ยงต่อสุขภาพที่อาจเกิดขึ้น โปรดติดตามอ่านต่อไป  

ผู้บริโภควิตกกังวลเพิ่มมากขึ้น

มีเหตุผลหลายประการที่อธิบายว่าทำไมข้อมูลที่มีอยู่จำนวนมาก ไม่ช่วยเพิ่มระดับความรู้ความเข้าใจ บางครั้งก็ยากที่จะเข้าถึงข้อมูลต่างๆ เหล่านี้ ว่าอะไรคือความเสี่ยงที่แท้จริง ยกตัวอย่างเช่น บางครั้งดูเหมือนมีเหตุมีผล บางครั้งไร้ซึ่งเหตุผลเมื่อต้องทำความเข้าใจว่าอาหารที่คุณเคยรับประทานมานานแล้ว จะกลายเป็น “ความเสี่ยงต่อสุขภาพ” อย่างกะทันหัน และบางครั้งเป็นสิ่งที่น่าตกใจเมื่อได้ยินว่าอาหารที่มีอยู่ทั่วไปนั้น อาจกลายเป็นสิ่งที่มีความเสี่ยงต่อสุขภาพของเรา มีประชาชนจำนวนมากไม่มีความมั่นใจทั้งในเรื่องที่พวกเขารู้ และ สิ่งที่ต้องปฏิบัติเกี่ยวกับอาหารปลอดภัย อีกทั้ง ประชาชนรู้สึกเคลือบแคลงว่าข้อคิดเห็นของผู้เชี่ยวชาญนั้น มีความเชื่อถือได้หรือไม่  

ความท้าทายของการอธิบายความเสี่ยงเกี่ยวกับอาหาร

โดยแท้จริงแล้ว ปกติยากที่จะอธิบายความจริงมากเสียกว่าอันตรายหรือไม่อันตรายเสียอีก ความเสี่ยงต่อสุขภาพจำนวนมาก เป็นสิ่งที่สะสมมายาวนาน และแบบแผนการบริโภคในระยะยาว เป็นสิ่งสำคัญในการตัดสินใจว่า สารที่เป็นอันตรายต่างๆ ที่อยู่ในอาหาร จะส่งผลกระทบด้านลบหรือไม่ สารหลายชนิดจะก่อให้เกิดความเสี่ยงก็ต่อเมื่อบริโภคเข้าไปในปริมาณที่สูงมากๆ แต่สารเหล่านั้นหลายชนิดถูกพิจารณาว่าไม่มีความเสี่ยงใดๆ ทั้งสิ้น และสิ่งต่างๆ เหล่านี้ไม่ได้ให้ข้อมูลหรือไม่ทำให้ผู้ที่วิตกกังวลคลายความรู้สึกวิตกกังวลแก่สุขภาพตนเองและลูกหลานเลย

นักวิทยาศาสตร์ทราบดีว่าร่างกายมนุษย์มีการเรียนรู้เพื่อกำจัดสารที่เป็นอันตรายต่อร่างกายในปริมาณเพียงเล็กน้อยเป็นเวลานานหลายพันปีมาแล้ว ดังนั้น ความเสี่ยงด้านความปลอดภัยของอาหารจำนวนมากที่เป็นข่าว แท้จริงจึงเป็นเพียงความเสี่ยงเชิงทฤษฎีเท่านั้น ซึ่งมีระดับความเสี่ยงที่วัดได้เพียงเล็กน้อยหรือไม่ส่งผลเลยต่อสุขภาพ

สิ่งเหล่านี้ไม่ใช่เป็นความเข้าใจของผู้ที่ไม่ใช่เป็นนักวิทยาศาสตร์ทั้งหลาย ผู้ต้องการตัดสินใจ โดยอาศัยพื้นฐานความรู้ของตัวเอง ความพยายามที่จะใส่ความเสี่ยงเป็นบทความโดยปราศจากความเคารพแก่พื้นฐานความรู้ของผู้ฟัง มีแนวโน้มที่จะดูเหมือนเป็นการดูหมิ่นและไม่สนใจ และท้ายสุดก็จะไม่ประสบผลสำเร็จ การสื่อสารแบบ 2 ทาง มีความซับซ้อนมากกว่าการตอบสนองความคิดเห็นของผู้เชี่ยวชาญที่อยู่ไกลออกไป แต่ก็มีความจำเป็นต่อการสร้างพื้นฐานอันเข้มแข็งของความน่าเชื่อถือ ที่ได้มาจากความเข้าใจเกี่ยวกับความเสี่ยงที่เกี่ยวข้องของสาธารณชนที่แผ่ขยายออกไป  

ข้อขัดแย้งเดิมๆ ระหว่างวิทยาศาสตร์กับความรู้สึก

ผู้ที่ต้องรับผิดชอบเกี่ยวกับการจัดการความเสี่ยงต่อสุขภาพ รู้สึกพอใจเกี่ยวกับตรรกะของความสมดุลระหว่างต้นทุนของการลดความเสี่ยงกับประโยชน์ที่ได้รับเชิงปริมาณ อย่างไรก็ตาม ผู้ที่รู้สึกว่าตนเองกำลังได้รับความเสี่ยงต่อสุขภาพที่ไม่ต้องการ บ่อยครั้งมักจะมีมุมมองที่แตกต่างกันออกไป เป็นการยากที่จะอธิบายความเสี่ยงต่ำออกมาเป็นตัวเลข ไม่ว่าจะประเมินได้เป็น 1 ใน 100 หรือ 1 ใน 1,000,000 ของโอกาสที่อาจเกิดขึ้น ผู้บริโภคส่วนใหญ่คิดว่าตนเอง คือ 1 ที่ได้รับผลกระทบ มากกว่าจะเป็น 1 ใน 99 หรือ 1 ใน 999,999 โดยเฉพาะอย่างยิ่งเป็นความจริงหากความเสี่ยงถูกประโคมโดยผู้ใดผู้หนึ่งหรืออยู่นอกเหนือการควบคุมของตนเอง มากกว่าที่เป็นความเสี่ยงที่ผู้นั้นเลือกขึ้นเอง ยกตัวอย่างเช่น คุณอาจรู้สึกสบายใจหากไม่ต้องเดินลอดอุโมงค์ให้ดินเพื่อเดินข้ามถนนที่มีการจราจรที่หนาแน่น แต่ยอมรับไม่ได้หากทางเดินลอดอุโมงค์นั้นต้องปิดเนื่องจากการบำรุงซ่อมแซม โดยไม่มีทางเลือกให้แก่ผู้เดินเท้า หรืออาจใช้ตัวอย่างในเรื่องของอาหารก็ได้ ผู้บริโภคส่วนใหญ่ไม่ค่อยล้างมือด้วยน้ำอุ่นก่อนรับประทานหรือเตรียมอาหารแต่อาจบ่นหากไม่มีน้ำอุ่นให้ล้างภายในห้องอาหาร เป็นต้น  

การตอบสนองกลับอย่างรวดเร็วเป็นที่ต้องการ แต่ยากที่จะกระทำ

ความท้าทายอีกประการหนึ่งในการให้ข้อมูลความเสี่ยงที่มีประโยชน์ กล่าวคือ กระบวนการประเมินความเสี่ยงดำเนินไปอย่างช้าๆ ซึ่งอาจต้องใช้เวลาหลายปีเพื่อทำความเข้าใจ และประเมินระดับความเสี่ยงได้ อย่างไรก็ตาม เมื่อมีข้อมูลข่าวสารจำนวนมากที่กล่าวถึงข้อวิตกกังวลใหม่ๆ ก็จะมีกระบวนการทางวิทยาศาสตร์เกิดขึ้น การตอบสนองโดยสาธารณชน ก็เป็นหนึ่งในจำนวนสัญญานบอกเหตุและความคาดหวังว่า สมควรกระทำบางสิ่งบางอย่างเพื่อปกป้องผู้ที่อาจได้รับความเสี่ยงและต้องปฏิบัติอย่างรวดเร็ว  

สัมผัสมนุษย์เป็นสิ่งจำเป็น

ความน่าเชื่อถือในข้อคิดเห็นของผู้เชี่ยวชาญ ไม่เพียงแต่ขึ้นอยู่กับเนื้อหาสาระเท่านั้น สิ่งที่มีความสำคัญเทียบเท่ากันได้แก่ คุณภาพของมนุษย์ เช่น ความเข้าใจ ความสามารถในการรับฟัง ความจริงใจ ก่อนหรือในระหว่างการอธิบายเชิงเทคนิคใดๆ  การสาธิตให้เห็นว่า ผู้เชี่ยวชาญ คือ ผู้ทรงคุณวุฒิ เป็นสิ่งสำคัญที่ทำให้ได้รับความสนใจจากผู้ฟังตลอดจนโอกาสที่จะได้รับการจดจำถึงสิ่งที่ผู้เชี่ยวชาญกล่าว แน่นอนว่า การเป็นผู้ทรงคุณวุฒิและการไม่พูดเยิ่นยาวนั้นเป็นสิ่งจำเป็น แต่ในห้วงของความไม่แน่นอนและความวิตกกังวล พวกเราส่วนใหญ่ต้องการบุคคลที่มีความอบอุ่น ฉลาด และซื่อสัตย์ ไม่ใช่เป็นผู้ที่มีลักษณะเป็นนักวิทยาศาสตร์เคร่งเครียดอยู่แต่ในห้องปฏิบัติการ ไม่ว่าพวกเขาจะมีความเชี่ยวชาญในสาขาที่ตนเชี่ยวชาญอย่างดีเพียงใดก็ตาม  

ความเสี่ยงที่ไร้ซึ่งประโยชน์ อาจไม่เป็นที่ต้องการโดยสิ้นเชิง

ไม่เป็นที่น่าแปลกใจ การสัมผัสความเสี่ยงที่ไม่สร้างประโยชน์ให้แก่ผู้ที่ต้องสัมผัสกับความเสี่ยง โดยทั่วไปแล้วจะไม่เป็นที่นิยมมากๆ  อาจเป็นไปได้ว่าเป็นประโยชน์ที่ซ้อนเร้นหรือเกิดขึ้นมาเป็นระยะเวลานานแล้ว ในกรณีนี้ การเน้นย้ำสิ่งต่างๆ เหล่านี้ ในขณะที่การระบุถึงความรู้สึกไม่สบายใจต่อการสัมผัสกับความเสี่ยงอาหารปลอดภัย ก็อาจเป็นประโยชน์ได้ ในสถานการณ์ต่างๆ เหล่านั้น เมื่อผู้ที่สัมผัสกับความเสี่ยงที่ไม่มีแนวโน้มที่จะได้รับประโยชน์ จำเป็นต้องมีความความนุ่มนวล ตลอดจนต้องแสดงความรับผิดชอบอย่างตรงไปตรงมาด้วย  

ทำอะไรง่ายๆ เข้าไว้ พูดง่ายแต่ทำยาก

ความซับซ้อนของเทคนิคด้านอาหารปลอดภัย สามารถทำให้ผู้ที่ใช้เวลานานหลายปีในการวิจัยและอธิบายความซับซ้อนเหล่านี้ เกิดความน่าประทับใจได้ สำหรับผู้ที่ไม่ได้เกี่ยวข้องเชิงลึก โดยปกติ มีเวลาที่จำกัดอย่างมากเพื่อเกิดการซึมซับข้อมูลและความคิดที่ไม่เป็นที่คุ้นเคย เมื่อมีความวิตกกังวลหรือเป็นทุกข์ร้อนใจ ความสามารถในการซึมซับข้อมูลจะตกลงไปจนเกือบศูนย์ การคงไว้ซึ่งกฎพื้นฐาน เช่น หลีกเลี่ยงการใช้ศัพท์เฉพาะทาง การใช้ประโยคสั้นๆ และภาษาในระดับที่เด็กมัธยมต้นก็เข้าใจนั้น นับว่าเป็นพื้นฐานที่สำคัญ สิ่งนี้อาจเป็นการยากอย่างมากและต้องอาศัยการวางแผนล่วงหน้าและความระมัดระวังอย่างมาก ที่สำคัญมากที่สุด เป็นสิ่งจำเป็นที่จะต้องตัดสินใจล่วงหน้า ว่าสิ่งใดเป็นข้อมูลที่จำเป็นอย่างแท้จริง กำหนดข้อมูลที่สำคัญมากที่สุด 3 ประการ จากนั้น แยกรายการที่จัดอยู่ในประเภท “อยากที่จะรู้” ออกมา ซึ่งคุณอาจต้องการที่จะคงไว้ แต่เป็นสาเหตุให้มีข้อมูลมากเกินไป ข้อมูลที่ไม่จำเป็นควรเก็บไว้ในใจเพื่อนำมาใช้ในวันอื่น จากนั้น จึงกลับไปสู่ข้อมูลที่จำเป็น จดรายละเอียดแต่ละข้อและทำเป็นบันทึกสั้นๆ ว่าจะอธิบายสิ่งต่างๆ เหล่านี้ด้วยวิธีการอธิบายง่ายๆ ได้อย่างไร ง่ายที่จะเข้าใจข้อเท็จจริงและตัวอย่างที่ไม่ซับซ้อน มุ่งไปที่คำอธิบาย 3 ข้อเหล่านี้ สำหรับแต่ละข้อมูลที่จำเป็น บันทึกเกี่ยวกับแต่ละกรณี จะช่วยในการจัดการความคิด และทำให้การอธิบายมีความกระชับและง่ายต่อการเข้าใจ  

ก้าวเดินต่อไป อนาคตยังสดใส

การวิจัยเกี่ยวกับวิธีการสื่อสารที่ดีที่สุดด้านข้อมูลความปลอดภัยของอาหารและระดับความเสี่ยงไม่แน่นอนที่สำคัญเทียบเท่ากันยังคงดำเนินต่อไป แต่ยังคงมีสิ่งใหม่ๆ หลายอย่างที่เรายังไม่ทราบข้อเท็จจริง ทว่า การวิจัยในเบื้องต้นจะเป็นแนวทางปฏิบัติบางประการในเรื่องที่ต้องเผชิญกับเกี่ยวกับความท้าทาย ความคาดหวังหรือการตอบคำถามข้อวิตกกังวลที่แท้จริงให้กับสาธารณชนด้านความเสี่ยงความปลอดภัยของอาหาร งานส่วนใหญ่ในระยะเริ่มแรก อาศัยการเก็บข้อมูลที่ได้จากผู้อาศัยอยู่ในทวีปยุโรปและอเมริกาเหนือ แต่การศึกษาประชากรเอเชีย ช่วยให้มีความรู้ความเข้าใจเพิ่มมากยิ่งขึ้น งานวิจัยบางอย่างกระทำโดย AFIC และ ใน Food Facts Asia ฉบับหน้า จะได้มีการนำเสนอถึงการค้นพบที่ได้จากการวิจัยแบบเข้าถึงชีวิตของประชากรชาวเอเชียโดยแท้จริง  

กฎทองสำหรับการสื่อสารความเสี่ยงอย่างมีประสิทธิภาพ

·       ประการแรก สร้างความเชื่อมั่นโดยการรับฟังอย่างตั้งใจ และสื่อสารอย่างเป็นกลาง

·       เคารพทุกกลุ่มชนชั้น ผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย รวมทั้ง ผู้ที่มีความรู้จำกัด และต้องการการเข้าถึงข้อมูลข่าวสารและใช้เวลาทำความเข้าใจ

·       ให้ความร่วมมือกับหุ้นส่วนและผู้ที่มีส่วนได้ส่วนเสียที่มีความน่าเชื่อถือ

·       วางแผนข้อความที่สำคัญล่วงหน้า พิจารณาโดยการปรึกษาอย่างละเอียดรอบคอบ  และฝึกฝนในการให้ข้อมูล

·       จำกัดปริมาณของข้อมูลเท่าที่จำเป็นเท่านั้น และข้อมูลต้องมีความถูกต้องตามหลักศีลธรรมจรรยา

·     ให้คำกล่าวสั้นๆ 3 คำเพื่อสนับสนุนหลักฐานสำหรับแต่ละข้อเท็จจริง ความคิดเห็นโดยผู้เชี่ยวชาญ หรือการตอบสนองต่อคำถามของผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย

·       ให้ความสำคัญแก่ความเสี่ยงที่ถูกกำหนดหรือเกิดขึ้นโดยไม่ตั้งใจ ซึ่งมีแนวโน้มจะไม่ได้รับความสนใจ

·       ให้ความสำคัญต่อประโยชน์ใดๆ ที่อาจเกิดขึ้น แต่คำนึงถึงผู้ที่อาจได้รับผลกระทบทางลบอย่างมีความจริงใจและให้เกียรติ

อ่านเพิ่มเติม

1. Improving Risk Communication (1998) National Research Council (US), Committee on Risk Perception and Communication, National Academy Press

2. Covello V (2003) J Health Communications Volume 8; 5-8 ‘Best Practice in Public Health Risk and Crisis Communication’