วันที่ 14 พฤศจิกายน ของทุกปีเป็นวันเบาหวานโลก และสำหรับหัวข้อการรณรงค์ในปีนึ้คือ “การรณรงค์เพื่อต่อสูกับโรคอ้วน และการป้องกันโรคเบาหวาน” ซึ่งท่านสามารถอ่านบทความสรุปความคิดเห็นของผู้เชี่ยวชาญซึ่งเน้นในเรื่องความสำคัญของการป้องกันและหยุดยั้งอัตราการเพิ่มจำนวนของผู้ป่วยทั่วโลกที่มีน้ำหนักตัวมากเกินไปและเป็นผู้ป่วยโรคอ้วนได้อย่างไร

โรคเบาหวาน โดยเฉพาะโรคเบาหวานประเภท 2 กำลังเพิ่มมากขึ้นทั่วโลก อย่างน้อยคนจำนวน 177 ล้านคนทั่วโลกถูกคิดว่าจะเป็นโรคเบาหวานไม่แบบใดก็แบบหนึ่ง และจำนวนดังกล่าวนี้คาดว่าจะเพิ่มขึ้นเท่าตัวในปี 2030 ข้อมูลนี้เป็นเรื่องจริงโดยเฉพาะอย่างยิ่งในเอเชีย จำนวนผู้เป็นโรคเบาหวานในอินเดีย จีน อินโดนีเชีย ญี่ปุ่น และปากีสถาน มีสูงที่สุดในโลก  การที่ อัตราการเพิ่มจำนวนผู้ป่วยได้เพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็วนั้นสอดคล้องกับอัตราการเพิ่มขึ้นของผู้ที่มีน้ำหนักเกินและผู้ที่เป็นโรคอ้วน จึงมีการเรียกปรากฏการณ์นี้ว่าเป็นโรค ‘Diabesity’ ซึ่งแพร่หลายไปทั่วโลก คำถามที่สำคัญก็คือ เราจะทำอะไรได้บ้างไหม เพื่อที่จะทำให้แนวโน้มดังกล่าวนี้ช้าลงหรือต่ำลง คำตอบจากผู้เชียวชาญก็คือ การเห็นพ้องกันว่า “ได้!” มีหลักฐานที่เด่นชัดมากว่า การเปลี่ยนการกำหนดอาหารและวีถีการดำเนินชีวิต  สามารถ มีผลอย่างมหาศาลต่อประชากรทั้งหมดและแต่ละบุคคล ในการป้องกันการเป็นโรคหรือการถ่วงเวลาการลุกลามของโรคเบาหวานประเภท 2 ให้ช้าลง การเปลี่ยนแปลงนี้ไม่ต้องถึงกับเปลี่ยนแปลงอย่างทันทีทันใดหรือทำให้เกิดความยุ่งยาก แต่จะต้องใช้ความพยายามในการปฏิบัติที่สอดคล้องกัน โปรดอ่านต่อไป เพื่อจะได้ทราบว่าเราจะสามารถป้องกัน และจำกัดความซับซ้อนของปัญหาสุขภาพของโรคเบาหวานประเภท 2 ได้อย่างไร

โรคเบาหวานประเภท 2 คืออะไร

โรคเบาหวานประเภท 2 ซึ่งมีอยู่ถึง 90% ของกรณีโรคเบาหวานทั้งหมด ก็คือลักษณะของการมีกลูโคสในเลือดสูง กลูโคสเป็นแหล่งพลังงานที่สำคัญ ซึ่งร่างกายใช้เป็นเชื้อเพลิงในการทำงานทุกอย่างของร่างกาย  ตั้งแต่การหายใจและการกระพริบตา จนถึงการออกกำลังกายและการทำให้ ร่างกายอบอุ่น  ร่างกายคนเราผลิตอินซูลินขึ้นมาเพื่อควบคุมจำนวนกลูโคสที่ไหลเวียนอยู่ในโลหิต โดยควบคุมการดูดซึมกลูโคสเข้าไปในเซลล์ของร่างกาย   ในโรคเบาหวานประเภท 2 เซลล์ของร่างกายไม่ค่อยจะมีความอ่อนไหวต่ออินซูลิน ดังนั้นร่างกายจึงต้องสร้างอินซูลินขึ้นมาเป็นจำนวนมาก เพื่อที่จะให้เซลล์ของร่างกายทำปฏิกิริยาดูดซึมอินซูลินได้ตามที่ต้องการ การที่มีการหมุนเวียนของกลูโคสในกระแสโลหิต และการที่ร่างกายผลิตอินซูลินเป็นจำนวนมาก ๆ จะทำให้ร่างกายทำงานหนักเกินไป หากไม่มีการปฏิบัติดูแลร่างกาย เพื่อจำกัดความตึงเครียดดังกล่าว ความยุ่งยากที่ร้ายแรงทั้งหลายแหล่ก็สามารถที่จะเกิดขึ้นได้ เช่นสูญเสียความสามารถในการมองเห็น ไตถูกทำลายและการเกิดแผล    การมีกลูโคสและอินซูลินสูงผิดปกติในเลือด ก็จะมีผลในการเกิดความเสี่ยงสูงต่อการเกิดโรคหลอดเลือดหัวใจ และโรคเส้นโลหิตในสมองแตก   เป็นที่ชัดเจนว่า การจัดการต่อร่างกายอย่างมีประสิทธิภาพ  มีความสำคัญสูงมาก และควรที่จะต้องรีบทำ เพื่อป้องกันการโรคเบาหวานประเภท 2  หรือแม้สำหรับผู้ที่เป็นอยู่แล้วก็ตาม

อะไรเป็นสาเหตุของโรคเบาหวานประเภท 2 ?

โรคเบาหวานประเภท 2 เป็นเรื่องธรรมดาในบางครอบครัว แต่ก็สามารถหลีกเลี่ยงได้   อย่างไรก็ดี แม้ว่าผู้ที่มีประวัติครอบครัวเป็นโรคเบาหวาน จะมีความไวต่อการเป็นโรคเบาหวานมากขึ้น การดำเนินการแก้ไขปัจจัยเสี่ยงอื่นๆอย่างรวดเร็ว อาจป้องกันการจู่โจมของโรคได้

การมีน้ำหนักตัวเกินหรืออ้วนเป็นปัจจัยเสี่ยงที่สำคัญที่สุด และ ความเสี่ยงนี้จะเพิ่มขึ้น ตามเวลาที่ผ่านไป  ความไวต่อโรคก็จะเพิ่มขึ้นพร้อมกับวัยที่สูงขึ้น ดังนั้นความพยายามในการดูแลร่างกายตลอดชีวิต เป็นสิ่งสำคัญที่ต้องทำ    โรคเบาหวานประเภท 2 มีความเกี่ยวพันอย่างเหนียวแน่นกับการมีวิถีชีวิตที่เชื่องช้า ไม่กระตือรือร้น ตัวอย่างเช่น มีการศึกษาวิจัยเมื่อไม่นานมานี้ ซึ่งจัดพิมพ์ไว้ใน Journal of the American Medical Association ได้พบการเชื่อมโยงโดยตรงระหว่าง จำนวนชั่วโมงในการดูโทรทัศน์และการเกิดโรคเบาหวานประเภท 2 ในสตรีวัยกลางคน

ผู้เชี่ยวชาญบางคนเชื่อว่า Metabolic Make-up ซึ่งได้วิวัฒนาขึ้นมาช่วยให้มนุษย์มีชีวิตอยู่รอด สามารถผ่านหลายช่วงเวลาของความอดอยากในอดีตมาได้    ในโลกสมัยใหม่ที่อาหารอุดมสมบูรณ์  metabolic make-up  นี้ อาจจะทำงานต่อต้านคนรุ่นปัจจุบันที่มีอายุยืนกว่า และแทบจะไม่มีโอกาสที่จะประสบกับความหิวโหย   สมมติฐานที่รู้จักในชื่อว่าทฤษฎี “thrifty gene”  ก็คือ การต่อต้านอินซูลินจะมีประโยชน์ เมื่อร่างกายได้รับ อาหารไม่แน่นอน เพราะจะส่งเสริมการสะสมไขมัน แต่อย่างไรก็ตาม การที่ปัจจุบันนี้ไม่มีภาวะทุพพิกภัย ไขมันสะสมก็ไม่เคยถูกเอามาใช้จนหมด และการที่เรามีอายุยืนยาวกว่าบรรพบุรุษของเรา ผลที่สะสมเอาไว้เป็นเวลานานของทั้งการต่อต้านอินซูลิน และการสะสมของไขมันในตัว ก็จะแปลงรูปจากการเป็นประโยชน์ของสุขภาพไปเป็นความเสี่ยงต่อสุขภาพ สิ่งนี้เกิดขึ้นมากโดยเฉพาะกับคนเอเชีย ซึ่งขณะนี้กำลังประสบกับการเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็วจากความไม่มั่นคงของอาหารไปเป็นการมีอาหารมากมาย ที่จะหาซื้อได้ทันที ราคาถูก และเป็นอาหารที่มีพลังงานสูง

ผู้เชี่ยวชาญหลายคนก็เชื่อเช่นกันว่า  แนวโน้มสำคัญที่คนในชาติเอเชียจะเป็นโรคเบาหวานประเภท 2 ก็จะเกี่ยวข้องกับแนวโน้มของคนเอเชียเองที่มักจะสะสมไขมันส่วนเกินในบริเวณท้องน้อยถ้าจะว่ากันตามน้ำหนักแล้ว ไขมันที่สะสมอยู่บริเวณท้องจะเพิ่มความเสี่ยงในการเป็นโรคเบาหวานประเภท 2 มากกว่าไขมันที่สะสมอยู่ตามส่วนอื่น ๆ ของร่างกาย เช่นบริเวณก้น และต้นแขนต้นขา มากมายนัก

การกำหนดอาหารควบคุมพิเศษช่วยป้องกันโรคเบาหวานได้หรือไม่?

ได้มีการทำการศึกษาวิจัยมากมายในเรื่องนี้ และเห็นพ้องต้องกันว่า ไม่ว่าจะทำอาหารควบคุมขึ้นมาอย่างไรก็ตาม การรับประทานพลังงาน(แคลอรี่) แค่พอเพียง เพื่อรักษาน้ำหนักตัวอย่างมีสุขภาพ ก็คือกลยุทธ์การกินที่มีประสิทธิภาพสูงสุด ในการป้องกันโรคเบาหวานประเภท 2   ในปี ค.ศ. 2001 ได้มีการศึกษาในประเทศฟินแลนด์  พบว่าความเสี่ยงของการเป็นโรคเบาหวานประเภท 2 ในกลุ่มที่ลดน้ำหนักโดยการรับประทานอาหารควบคุมและการออกกำลังกายด้วย  มีน้อยกว่ากลุ่มเปรียบเทียบที่ไม่ได้จัดระบบให้ถึงร้อยละ 58 

องค์การอนามัยโลก (WHO) ได้สรุปว่ามีหลักฐานทางวิทยาศาสตร์ บ่งบอกถึงอาหารที่มีเส้นใยสูง ว่าจะช่วยป้องกันโรคเบาหวานได้ดีมาก นี่จึงเป็นอีกเหตุผลหนึ่งที่แนะนำให้บริโภคอาหารที่มีธัญพืชทั้งเมล็ดมาก ๆรวมทั้งผักและ ผลไม้ด้วย เกี่ยวกับเรื่องนี้คือ อาหารที่มีระดับความหวานหรือกลัยซีมิค (glycaemic) น้อย จะไม่ทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงระดับกลูโคสในเลือด อย่างรวดเร็ว ดูเหมือนว่าจะมีบทบาทในทางป้องกัน แต่ความสำคัญที่เกี่ยวข้องกับเรื่องนี้ในระยะยาวยังไม่เป็นที่เข้าใจอย่างเต็มที่

แต่ควรเพิ่มความสำคัญกับการแนะนำให้ใช้อาหารเส้นใยสูงทดแทนคาร์โบไฮเดรตที่ถูกทำให้บริสุทธิ์ (เพราะว่าอาหารที่มีเส้นใยสูงมักจะลดกลัยซีมิคที่มีอยู่ในอาหารหรือของรับประทานเล่น ๆ)

การวิจัยแสดงไว้ด้วยว่าการที่ทารกดื่มนมแม่อย่างเดียวในระยะเริ่มแรกของชีวิต จะลดโอกาสของการเกิดโรคเบาหวานประเภท 2 (และอันที่จริงประเภท 1 ด้วย)   แต่เรื่องนี้จะต้องศึกษาเพิ่มอีก เพื่อให้เกิดความเข้าใจอย่างเต็มที่ว่าเป็นไปได้อย่างไร

ข่าวงานวิจัยล่าสุดเรื่องอาหารและโรคเบาหวาน ?

มีผลของการศึกษาที่น่าตื่นเต้นมาก ๆ บางประการ ซึ่งแสดงให้เห็นว่าอาหารซึ่งมีสารอาหารรอง (micronutrients)  อาจช่วยป้องกันอาการเบาหวานได้บ้าง แต่ก็ยังจะต้องมีการศึกษาวิจัยเพิ่มขึ้นอีกมาก  ก่อนที่จะแนะนำให้ผู้ที่เป็นโรคเบาหวานหรือ ผู้ที่เสี่ยงต่อการเกิดโรคเบาหวาน พิจารณาเปลี่ยนแปลงการรับประทานอาหาร    การวิจัยถึงบทบาทในการช่วยป้องกันของแมกนีเซียม (พบในพืชประเภทถั่วฝักอ่อน, เมล็ดผลไม้เปลือกแข็ง, เมล็ดพืชและผักใบเขียว); โครเมี่ยม (ซึ่งพบในตับ เชื้อยีสต์ที่ใช้ทำเบียร์, ธัญพืชทั้งเมล็ด, เมล็ดผลไม้เปลือกแข็งและเนยแข็ง) ;และวิตามินอี (ซึ่งพบในอาหารหลายอย่างแต่ที่มีมาก ๆ  ได้แก่เนยเทียมหรือมาการีน ที่เติมสารอาหาร, น้ำมันพืช,ถั่วเหลือง และเมล็ดผลไม้เปลือกแข็งบางชนิด) ก็ยังดำเนินการอยู่

การศึกษาในสหรัฐอเมริกาเมื่อเร็ว ๆ นี้ รายงานว่า คนที่ดื่มกาแฟและเครื่องดื่มอื่น ๆ ที่มีคาเฟอีน จะเกิดโรคเบาหวานประเภท 2 ได้น้อยกว่าผู้ที่ดื่มนิดหน่อยหรือไม่ดื่มเลย     แต่อย่างไรก็ดี ผู้เขียนงานวิจัยดังกล่าวก็เตือนว่าคุณไม่ควรเพิ่มการดื่มกาแฟ เพื่อป้องกันโรคเบาหวานประเภท 2 จนว่าการศึกษาวิจัยต่อจะสำเร็จและมีการวิเคราะห์เรียบร้อยแล้ว

แล้วพวกเด็กกับคนหนุ่มสาวล่ะ ?

โรคเบาหวานประเภท 2 เคยเป็นโรคที่เกิดขึ้นกับผู้สูงอายุ ดังนั้นบางครั้งมันจึงถูกเรียกว่า “โรคเบาหวานที่จู่โจมผู้ใหญ่” อย่างไรก็ตาม ในช่วงสิบปีที่ผ่านมา กรณีโรคเบาหวานประเภท 2 ในหมู่คนที่อายุน้อยกว่าก็ได้เริ่มเกิดขึ้นแล้ว การเกิดโรคเบาหวานประเภท 2 ในเด็กเป็นเรื่องร้ายแรง เพราะยิ่งมันจู่โจมเร็วเท่าไร การเกิดความผิดปกติของอินซูลินและกลูโคส รวมถึงการกระจุกตัวของไขมันในเลือดก็จะยิ่งเร็วขึ้นเท่านั้น และการสะสมความเสียหายที่เกิดกับร่างกาย เช่น ความเสื่อมของตา ไต หัวใจ และอื่น ๆ ก็จะยิ่งมากขึ้นด้วย   กรณีโรคเบาหวานประเภท 2 ในเด็กและวัยรุ่น ก็เกี่ยวข้องกับโรคอ้วนและวิถีชีวิตที่เฉื่อยชา ไม่ค่อยกระตือรือร้น การรักษาทางการแพทย์ในกรณีเหล่านี้ ก็มักจะสนับสนุนให้พยายามควบคุมเรื่องน้ำหนักตัวให้ดีขึ้น และการเพิ่มระดับกิจกรรมทางกายภาพประจำวันให้มากขึ้น

ความสำคัญสูงสุดในสิ่งที่ต้องทำ หากคุณต้องการเลี่ยงการที่จะเป็นหนึ่งในสถิติโรค “diabesity” โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ผู้ที่สงสัยว่าตนอาจกำลังเสี่ยงอยู่ จะต้องออกกำลังมากขึ้น และต้องพยายามลดน้ำหนัก

ฉันควรทำอะไรต่อไป เพื่อหลีกเลี่ยงการเป็นโรคเบาหวานประเภท 2

การเพิ่มระดับกิจกรรมทางกายภาพ จะทำให้ระดับการต้านอินซูลินที่มีอยู่ลดลง และยังจะไปช่วยลดการสะสมไขมันบริเวณหน้าท้องด้วย นักวิจัยพบว่าระดับกิจกรรมทางกายภาพที่เพิ่มขึ้น ถึงแม้ว่าจะไม่มีการลดน้ำหนักตัวก็ตาม จะยังคงช่วยลดความเสี่ยงในการเป็นโรคเบาหวานประเภท 2ได้   ระดับกิจกรรมทางกายภาพที่ดีที่สุดที่ควรจะทำ   ก็คือ การเดินอย่างเร็ว การว่ายน้ำปานกลาง หรือการออกกำลังกายประเภทอื่นที่คล้ายคลึงกัน อย่างน้อยวันละ 30 นาที

สำหรับผู้ที่น้ำหนักเกิน การลดน้ำหนักตัวโดยวิธีใด ๆก็ตาม จะสามารถช่วยการป้องกันโรคเบาหวานได้   และ จะต้องพยายามทำให้เป็นเป้าหมายตลอดชีวิต   และดังนั้นการค่อย ๆ ลดน้ำหนัก ซึ่งสามารถทำได้อย่างต่อเนื่อง น่าจะเป็นกลยุทธ์ที่มีประสิทธิภาพและเหมาะสม   การปรับเปลี่ยนอาหารโดยให้รวมอาหารเส้นใยมากขึ้นจาก ธัญพืชทั้งเมล็ด, พืชตระกูลถั่ว, เมล็ดถั่ว, ผักและ ผลไม้  จะได้ประโยชน์เป็นสองต่อ    เนื่องจากมีการศึกษาวิจัยมากมาย ซึ่งได้รับการรับรองโดยองค์การอนามัยโลก (WHO) ได้แสดงให้เห็นว่า อาหารที่มีเส้นใยสูง จะไม่เพียงลดความเสี่ยงในการเกิดโรคเบาหวานประเภท 2 เท่านั้น แต่ยังมีประสิทธิภาพสูงมากในการเป็นอาหารลดน้ำหนักด้วย

การทดสอบเพื่อตรวจหาโรคเบาหวานประเภท 2 นั้น ง่ายมาก และดังนั้นการตรวจสอบตนเองเป็นประจำ ควรเป็นส่วนหนึ่งของกลยุทธ์การดูแลสุขภาพส่วนตัวของท่าน แพทย์รายงานว่ามีหลายคนที่ร่างกายต่อต้านอินซูลิน หรือเป็นโรคเบาหวานประเภท 2 ไม่ตระหนักถึงเรื่องนี้ บางครั้งเป็นเวลาหลายปี ทืเดียว ในช่วงเวลานั้นระดับกลูโคสและอินซูลินในเลือดที่ไม่ได้มีการควบคุมก็จะมีผลเป็นอันตรายต่ออวัยวะและประสาทภายในร่างกาย

แล้วหากฉันเป็นโรคเบาหวานประเภท 2 แล้วล่ะ ?